اهمیت بازی در زندگی کودکان
بازی یکی از عوامل مهم و موثر بر رشد جسمی، شخصیتی، اجتماعی و عاطفی کودک است و زیربنای شادابی روحی و تقویت قوای جسمانی او محسوب می گردد. امروزه اهمیت بازی در دوران کودکی با پژوهش های گسترده ای به طور کامل تایید شده است؛ به طوری که عنوان می گردد اگر کودک را به ماهی تشبیه کنید، بازی همانند آب زلالی است که کودک در آن شناور می باشد.
به وسیله ی بازی، کودک راه های تعامل با محیط پیرامون خود را فرا می گیرد، مهارت های اجتماعی و زبانی را کسب می کند، با فرهنگ جامعه ی خویش آشنا می شود و پس از درونی کردن ارزش های فرهنگی و اجتماعی جامعه، ؟؟؟؟؟؟ اجتماعی را می پذیرد. بازی فرصت هایی را برای «ابراز خود» و «خلاقیت» در کودک و راه هایی را برای تخلیه ی هیجان ها و انرژی اضافی او فراهم می آورد. کودک در حین بازی ناخودآگاه خود را بروز می دهد و از این طریق می توان روحیه و شخصیت او را شناخت و برای اصلاح و سازندگی نقاط ضعف او اقدام نمود.
با توجه به محبوبیت و ارزش بازی های گروهی در نزد کودکان، چنین بازی هایی موجب می گردد تا کودک بتواند با دسترسی به حقایق و وقایع پیرامونش، اجتماعی شدن، استقلال، سهولت در برقراری ارتباط با دیگران و احساس همنوع دوستی را تجربه نماید و علاوه بر آن، تنهایی خود را به صورت مطلوبی از بین ببرد. کاپلان درباره ی نقش بازی بر رشد اجتماعی کودک می نویسد: «بسیاری از تعاملات ماین فردی کودکان پیش دبستانی در چارچوب بازی روی می دهد و روابط کودکان با والدین، خواهر و برادرها و همسالانش در مقطع پیش دبستانی به شدت متحول می شود.»
بازی باعث افزایش اعتماد به نفس، دفع اضطراب و تقویت عزت نفس و رشد عناصر و مؤلفه های شخصیت می شود، به علاوه الگوهای رفتاری، در فرایند بازی و استفاده از اسباب بازی پایه ریزی می شود. پس می توان نتیجه گرفت نه تنها بازی کودک، اتلاف وقت محسوب نمی شود بلکه می توانیم این بازی را هدفمند کردن و آن را تبدیل به یک کارگاه آموزشی نماییم که کودک در حین بازی و از طریق تمرین و تجربه بسیاری از مفاهیم و مهارت ها را آموزش دیده و فرآیند اجتماعی شدن را سریع تر طی نماید.
احکام و معارف دینی را در قالب بازی به کودکان بیاموزید
یکی از مباحثی که والدین و مربیان باید به طور گسترده با آن آشنا شوند، رشد و تکامل تفکر دینی کودکان و چگونگی استنباط آنان از موضوعات دینی است. در واقع یکی دیگر از کاربردها و منافع مثبت بازی، آموزش احکام و معارف دینی از طریق بازی به کودکان می باشد. بر این اساس باید بدانیم که جهان کودک، جهان محسوسات و مشهودات است، حال اگر بخواهید مفاهیم انتزاعی همچون «خدا»، «مرگ»، «قیامت» و «کیفر و پاداش اعمال» را به کودکان آموزش دهیم، باید از ابزارهای محسوس همچون بازی و داستان های کودکانه استفاده کنیم. بدیهی است که بسیاری از کودکان در خانواده با حرکات ظاهری نماز و زمزمه کردن ذکرهای آن آشنا هستند، آنان با تقلید کردن از نماز خواندن والدین، به نوعی بازی می کنند و از این بازی لذت می برند، پس باید این گونه رفتارهای کودکان را تقویت و تشویق کرد و دیگر مفاهیم و موضوعات دینی را نیز از طریق بازی، نقاشی، سرود و به ویژه بازی های نمایشی به کودکان آموخت.
والدین! جایگاه شما در بازی کودکان کجاست؟
در ادامه ی این مبحث به جایگاه و وظایف والدین در مورد بازی کودک می رسیم. جایگاه و وظیفه ی والدین در فراهم کردن زمینه ی مناسب، کنترل بازی، ایجاد انگیزه در کودک برای خلق بازی های جدید و نیز تهیه ی اسباب بازی مفید و مورد علاقه ی کودک، بسیار مهم و اساسی است. ولی اکثر والدین بازی کودک را نوعی اتلاف وقت می دانند و انتظار دارند کودک هر چه سریعتر بازی را رها کرده و به کارهای مهم تر روی آورد. اینان کودک را بزرگسالی با جثه ی کوچک می پندارند.
معمولا والدین در این زمینه به چند دسته تقسیم می شوند: برخی به بازی فرزندشان علاقه نشان نمی دهند، برخی دیگر تنها به خرید اسباب بازی های زیاد اکتفا می کنند و اجازه نمی دهند که کودک، خود مسائل بازی را حل و فصل کند و او را ناگزیر به حرف شنوی و تقلید می کنند و اما حساسیت جایگاه والدین آنجا معلوم می گردد که بدانیم هدف و وظیفه ی اصلی پدر و مادر تربیت و شکوفاسازی استعدادهای کودکان است؛ پس طبق نظر دین اسلام و بسیاری از روانشناسان، هر آنچه که دستیابی صحیح به این هدف را آسان تر نماید، مقبول و مورد پسند است و از والدین انتظار می رود تا بستر لازم را در این جهت فراهم سازند. پس فراهم سازی بازی و اسباب بازی مفید نیز از این گونه است زیرا کودک بسیاری از اصول ارزشمند اخلاقی و اجتماعی را به هنگام بازی می آموزد.
پدرها! مادرها! به هوش باشید!
1- شغل کودک تا هفت سالگی بازی است؛ بنابراین والدین به هیچ وجه نباید کودکان را از آن منع کنند. رسول خدا (ص) می فرمایند: «هفت سال فرزندت را به بازی فرا خوان.» ایشان خود نیز در فرصت های مناسب با نوه های خود (امام حسن و امام حسین (ع)) بازی می کرد و آنان را نیز به بازی با همسالان خود تشویق می فرمود.
2- یکی دیگر از اصول مهمی که والدین باید در بازی کودکان به آن توجه کنند این است که خود را تا مرز کودکی پایین بیاورند و تا هنگامی که سرگرم بازی با کودک هستند کارها و رفتارهای کودکانه از خود نشان دهند و پرستیژ و وقار خود را در این مدت کوتاه کنار بگذارند. حضرت علی (ع) فرمود: «هر کس که کودکی دارد، باید خود را تا حد طفولیت تنزّل دهد.» جابر بن عبدا... انصاری می گوید: «رسول خدا (ص) چهار دست و پا راه می رفت و حسنین (ع) سوارش بودند و می فرمود: مرکب شما مرکب خوبی است و شما بر دوش این مرکب، راکب خوبی هستید.»
3- علاوه بر اینها باید توجه داشت که در طول بازی باید تمام وجود خود را در اختیار کودک قرار دهید. اگر کودک احساس کند که حواس ما حین بازی جای دیگری است از ما ناراحت شده این کار ما را به حساب بی احترامی و اهمیت ندادن به او و بازی اش می گذارد.
4- سعی نکنید طوری بازی کنید که کودک همیشه پیروز میدان باشد، این کار او را مغرور و خودخواه بار می آورد و در مقابل واقعیات زندگی حساس و شکننده.
5- سرانجام اینکه به هنگام بازی بهتر است نقش کودک عاقل تر را بازی کنیم و در قالب چنین نقشی با زیرکی و هوشمندی، بسیاری از مفاهیم دینی، اخلاقی، عاطفی، بهداشتی و اجتماعی را به کودک بیاموزیم.
مائده بُرنافر
منابع:
1- بازی کودک در اسلام از محمدصادق شجاعی
2- نقش مادر در تربیت از دکتر علی قائمی